Kiçik Zeyvə kəndində dərviş və ruhani heykəlləri

İrəvan quber­ni­ya­sının Eç­miədzin qə­za­sında, son­radan Üç­kilsə rayo­nunun Kiçik Zeyvə kəndində

Üçkilsə rayo­nu–Eçmiəd­zin, Kiçik Zeyvə kəndi 05.01.1978-ci ildən Arata­şen adlandı­rılıb.

Memarlıq

Ermənilər tə­rəfindən bir çoxu dağıdıl­sa da, kənd ərazisində olan Səfəvi dövrünə aid 20-dən artıq heykəl hazır­da yük­sək təpəlik yer­dəki qədim qəbiristanlıq ərazisində yan-yana cığır boyu düzülüb. “Erməni abi­dəsi” kimi təq­dim edilir[i].   
 

Dərviş və ruhani heykəlləri ra­yon mərkəzindən 5 km cənub-şərq­dəki Kiçik Zeyvə kəndində yer­ləşir. Kəndin digər adı Türk Zey­vəsi[i], Tatar Zeyvəsi[ii] olmuşdur. Qafqazın 5 verstlik xəritəsin­də[iii] qeyd edil­mişdir. Səfəvilərin hakimiyyəti döv­ründə imtiyazlı zümrələr içərisində feodallardan sonra ikinci yeri ruha­nilər tuturdu. Ruhanilərə hər vilayət­də şeyxülis­lamlar, vaizlər və nəha­yət, dərviş malikanələrindəki (xanə­gah və za­vi­yələrdəki) şeyxlər daxil idi. Ömür­lərini ibadətlə keçirən ru­hanilər, tərkidünyalar üçün bir künc­də, bu­caqda, camaatdan kənarda ti­ki­lən ev­lər zaviyə adlanırdı və son­ralar həmin yer yaşayış məntə­qə­lərinə çevrilmiş­di[iv]. Deməli, Zeyvə kənd­ləri, zaviyə sözünün əsasında formalaşmışdır. Digər tərəfdən, bu bir daha göstərir ki, həmin ərazi Səfəvilərin hakimiy­yəti altında ol­muşdur. Kənd ərazisin­də burada ya­şayan ruhani və dər­vişlərə hey­kəl qoyulub. Heykəllərin hündür­lü­yü 1,5–2 metr civarında olub. Boz qaya daşı və qırmızı tuf daş yonu­laraq hazırlanıb. Başlarındakı dər­viş, şeyx və digər müsəlman ruha­nilərin istifadə etdiyi baş geyimləri var. Günümüzdə kənd ərazisində 20 dən çox heykəl qalıb[v]. 

Kənddə 1831-ci ildə 234, 1873-cü ildə 492, 1886-cı ildə 516, 1897-ci ildə 580, 1904-cü ildə 550, 1914-cü ildə 598, 1916-cı ildə 491, 1919-cu ildə 2174 nəfər yalnız azər­bay­canlılar yaşamışdır[vi]. Azər­baycan­lılar erməni təcavüzünə məruz qa­la­raq tarixi-etnik torpaqla­rın­dan qır­ğın­­larla deportasiya olun­muşdur. 1918-ci ildə azərbaycanlı əhalisi qovulmuşdur.

Kənd, türk mənşəli to­ponim[i] Zеy­və (sonra Yu­xarı Zеyvə) kən­dindən ya­ran­mış məntə­qədir[ii]. To­po­nim Azər­bay­can dilin­də fərqlən­di­rici əlamət bildirən “ki­çik” sözü ilə ərəb dilində “guşə, künc, bucaq” məna­sında iş­lə­nən zaviyə[iii] sözü­nün birləş­mə­sin­dən əmələ gəl­mişdir. Rel­­yef əsasın­da yaranan mü­r­əkkəb qu­ruluşlu topo­nimdir.